Kategorije
Naučni radovi Novi Pazar Preporuke za čitanje

Etimološko porijeklo naziva pojedinih naseljenih mjesta u Novom Pazaru (D)

Autori: Ismet Rebronja, Elijas Rebronja

D

Deževa, selo kod Novog Pazara. U srodstvu sa: dieža (slovački), deža (ruski) naćve (Vasmer I, 494); dzieza (poljski) hljeb, Teig (germanski) tiesto (Bruckner, 112) deža (slovenački) čabrica, dežela (slovenački) zemlja, deželan (slovenački) stanovnik sela; deža (praslovenski) drvena zdela za čuvanje žitnog zrna (slownik praslowianski III, 197, Wroclaw, 1979); dezsa (mađarski) kaca, (Hadrovicz, 105); deja (rumunski) drveni sud / kaca (Tomici, 300). To ukazuje da je u Deževi bila glavna ekonomija i glavna ostava žita i mlečnih proizvoda kao i mesto odakle se raznosio hleb u doba Nemanjića kada su u dolini Raške imali prestol. Deževa = magacin / ekonomija / izdržavalište / državina / hrana. Deževa (bukvalno) hrana. U daljem srodstvu sa deça (staroindijski) mesto/ selo/ grad/ država (Korčegina, 287). Deževa = skladište hrane. Samo deža je u srodstvu i sa: dažd (=kiša) = doždb (ruski) = deszcz (poljski) kiša, dež (slovenački) kiša, deževen (slovenački) kišovit, dezenvica (slovenački) kišnica, u daljoj vezi sa: dyaus (staroindijski) nebo. Zapravo, sve što je vezano za dežu je vlažno i uskislo kao tiesto, bilo da se radi o samom tijestu, sadržini uskislog voća u kacama (a zbog toga se u takvom sudu drži uskisla deža i kaca je ima ime deža te i ekonomija), ili pak da se radi o vazda vlažnom zemljištu. Da bismo posve shvatili etymon Deževa, valja uzeti u obzir i: diz (persijski) grad / tvrđava, (Škaljić,221), teichos (grčki) mur zlepiony, degdhi (staroindijski) lepi/ maže (Bruckner 112), Zeigel (germanski) cigla / opeka / crep, Teigel (germanski) tiganj/ lonacza livenje metala, Tieg (germanski) testo, testa (latinski) od zemlje / žara / ljuska kore (Divković, 1060), teren (grčki) gladak / mek / nežan, terra (latinski) zemlja. Zapravo, deza je sve ono što je od zemlje i meko kao testo, što se može pretvoriti u lonac ili opeku, ili malter za zid te i grad / utvrda.Ne može se reći da je blizina postenjske tvrđave uticala na ime Deževa, ali ostava / žitni magacin, kace, ekonomija; jeste. Deževa: hlebište / žitna ostava / kace / hrana. (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Dohoviće, selo u novopazarskoj opštini, administrativno: Dojeviće. Selo se izgleda nalazilo na putu za karavane. Na tom mjestu su putnici sa povorkama konja odmarali. Tu su konji mogli piti vodu i pojesti obrok trave ili zobi. Tu pogodnost daje uliv Ljuske rijeke u Rašku i sama obala Raške. Na to ukazuje i ime sela Odojeviće, ranije Hodojević, kao i: hodină, odihnă, odina (rumunski) odmor, predah, što je pozajmljenica iz slovenskog jezika (odahnuti, otdyh u ruskom). Izgleda da se odihnă proizišla iz: od + dih (dah), te se i nas odmor zvao odyh, pri čemu je u Odojeviće ostalo a u Dojeviće ispalo početno o . Po tome Dojeviće: odmor, predah. Pominje se 1455. godine (Novi Pazar i okolina, 112). (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Dolac, naziv mjesta u novopazarskoj opštini koji upućuje na manju krašku udolinu. Etimološki potiče od praslovenskog i staroslovenskog dolъ; ruski: dol; polki: dół ← ie. *dhol – grč. thólos: kupola, got. dals: dolina. (po objašnjenju Elijasa Rebronje, prof.)

Kategorije
Naučni radovi Preporuke za čitanje

Đurumlije iz Sandžaka na Galiciji (1916-1917)

Piše: Prof. dr. Redžep ŠKRIJELJ

Na osnovu neobjavljenih izvora iz srbijanskih, turskih, austrijskih i drugih arhiva rasvjetljavamo fenomen muslimanskih dobrovoljaca (volontera). U ovoj studiji, na osnovu arhivske građe i kazivanja suvremenika, govorimo o bošnjačkim ratnicima koji su odvedeni da pišu historiju, a da ‘većina nije ni zemljopis poznavala. Naime, Austro-Ugarska ‘vojska je poslije okupacije regije Sandžak (21. novembra 1915), u intervalu jesen 1916 proljeće 1917, uz pomoć lokalnih aga i begova, sprovela žestoku propagandnu kampanju, nakon koje je u borbu protiv Rusa, na Galicijskifront u Ukrajini, odvela ‘više od 10 hiljada dobrovoljaca starosti između 18 i 50 godina. Okupacijske austro-ugarske vlasti su ulazak Osmanlijske Imperije u Prvi svjetski rat, na strani Centralnih sila, iskoristile za propagandu protiv sila Antante, optužujući ih da su Prvi svjetski rat povele radi uništenja muslimana, proturajući bošnjačkom stanovništvu iluziju o obnovi osmanlijske ‘vlasti u Sandžaku. Drugafaza mobilizacije (1917) opovrgava tvrdnju o „dobrovoljcima” jer je ‘veći dio interniran nasilno. U narodu su pomenuti ratnici ostali poznati kao ..đurumlije”. Većina ih je izginula Hi prebačena na bliskoistočne frontove. U zavičaj se vratio svaki deseti zarobljeni ili preživjeli, što objašnjava ogromnu poratnu depopulaciju muškog stanovništva.

Kategorije
Naučni radovi Preporuke za čitanje

Naka Nikšić

Naka Nikšić rođena je 1979. godine u Novom Pazaru, gdje je i stekla početno muzičko obrazovanje. Godine 2015. doktorirala je klavir na Hacettepe Üniversitesi (Turska). Nakon toga, godine 2016., doktorira i u oblasti Metodike nastave muzičke kulture na Univerzitetu u Beogradu. Docent je Učiteljskog fakulteta Univerziteta u Beogradu (Nastavno odeljenje Novi Pazar) i dobitnik različitih nagrada. Više puta nastupala je na klaviru, solistički i kamerno, u zemlji i inostranstvu. Autor je brojnih radova iz obalsti muzičke pedagogije i etnomuzikologije koji su objavljeni u visoko kateogrisanim časopisima i zbornicima sa naučnih skupova na više jezika. Pored toga, u vidu projekata i dodataka nastavi muzičke kulture radi i na istraživanju, dokumentovanju, očuvanju, prenošenju i popularizaciji nematerijalne kulture sandžačkih Bošnjaka.

Objavljeni radovi

Kategorije
Naučni radovi Preporuke za čitanje

Mevlud kao riznica jezičnih podataka

Piše: Admir Muratović,

direktor Biblioteke “Behram-beg” u Tuzli

Uvod

Uloga mevluda u tradiciji muslimana je neprocjenjiva. U organiziranju mevluda muslimani na ovim prostorima pokazuju entuzijazam kakav protagonisti iste vjere ne pokazuju gotovo nigdje drugdje u svijetu. Ovakvim programima muslimani izražavaju posebno poštovanje Muhammedu, a.s., obilježavaju njegov rođendan. Također, brojni su i drugi razlozi organiziranja mevluda kod Bošnjaka: sklapanje braka, rođenje djeteta, useljenje u novu kuću, zaposlenje ali i mnogi drugi povodi koji unose veselje u muslimanske porodice i njihove domove.

Leksema mevlud arapskog je porijekla a u naš jezik ušla je posredstvom turskoga jezika. Derivirana je iz glagola walada–yalidu roditi  .(وَلَدَيَلِدُ) Oblik mawlūd (مَوْلُودٌ) particip je pasivni navedenog glagola, u značenju onaj koji je rođen, odnosno novorođenče, dijete. Znatno rjeđe se ova leksema u arapskome jeziku koristi u značenju rođenje (Poslanika, a.s) u odnosu na oblik mawlid مَوْلِدٌ) ). U turskome jeziku, koristi se i oblik mevlid, ali i oblik mevlüt.

Kategorije
Naučni radovi Novi Pazar Preporuke za čitanje

Etimološko porijeklo naziva pojedinih naseljenih mjesta u Novom Pazaru (C, Č, Ć)

Autori: Ismet Rebronja, Elijas Rebronja

C

Cokoviće,  kao mjesto pored Novog Pazara ima dosta nejasnu etimologiju u nazivu. Kroz selo je nekada prolazio stari dubrovački put, a uz Dubrovčane dolazile i riječi pa tako i naziv za kosa : kos ili ćok : cok. Budući da u Cokoviću a posebno oko ostataka crkvina i ispod brda Coković ima dosta kosova otuda moguće da je Cokoviće ime dobilo po  ptica pjevačici (Turdus merula), mužjaku crne boje i žutog kljuna. Naziv mjesta nije daleko ni od turskog çok : cok : mnogo, suviše a budući da je u mjestu bila i agina kula otuda bi Cokoviće bilo mjesto u kojem ima suviše kosova (po objašnjenju Elijasa Rebronje, prof.)

Č

Čarovina, selo u novopazarskom kraju, na Donjoj Pešteri. Od čar, vrač: iz čarь (praslovenski) vradžbina, čarobnjaštvo (vidi: Vasmer IV, 317). Čarovina je, izgleda, bila „škola“ gdje su vrači učili vještinu posredovanja između ljudi i bogova u raskošnoj slovenskoj religiji, što okrutni monoteizam, na sreću, nije uspio da posve uništi. (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Čmanjci, selo u novopazarsko-tutinskom kraju. Od: čmanjak, vrlo mali čovjek koji ne govori niti diše. („Snijevala sam sinoj čmanjke oko ognjišta, niti dišu, niti što zbore, niti što jedu“, u Bihoru). U vezi sa: malik (slovenački) idol (Jurančić, 359). Očito da je i u selu Čmanjci i u riječi čmanjak, sačuvana uspomena na kućne bogove iz slovenskog politeizma. (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Čepelj, jenaseljeno mjesto na obroncima Rogozne, dvadesetak kilometara od Novog Pazara. Ime naselja je veoma interesantno etimološki. Ime mjesta Čepelj postoji i u Hrvatskoj, Mađarskoj, BiH (Čepelj – Žepa), čak postoji i ostrvo Čepelj. Naziv Čepelj dolazi iz mađarskog Csepel i njemačkog Tschepele. U današnjem slovenačkom postoji izraz „mi smo čepelji” što se prevodi  kao  „zagušili smo se – zadihali”. U Mađarskoj Čepelj je okrug, dio neke teritorije. Otuda Čepelj : okrug u okolini Novog Pazara gdje su živeli Čepeljci (po objašnjenju Elijasa Rebronje, prof.)

Čerkezmahala, naselje na desnoj obali Raške u Novom Pazaru. Ime potiče od Čerkeza, zakavkaskog naroda, koje su Rusi prognali nakon okupacije njihove postojbine. Od: Čerkez, iz: čarkas (osetinski), od: cärkäs (staroturski) orao (Vasmer IV, 344). (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Ć

Ćukovac, naselje u Novom Pazaru; naselje u Bijelom Polju. Po svoj prilici da se radi o mjestu gdje su pasli magarci, magarište. Na to ukazuje: ciuco (talijanski) magarac. Ime kao da potiče iz romanske nomenklature, možda i od Vlaha. (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Ćeremidžinica, mjesto kraj Novoga Pazara gdje se vadila ilovača za izradu keramike. Ćeremida je naziv za starinsku vrstu crijepa koja se izrađivala od gline koja se oblikovala u posebnom kalupu, a onda najčešće pekla na suncu. Naziv dolazi od turske riječi keremid ili grčkog kéramos što označava glinu za izradu keramike. Ćeremidžinica je mjesto gdje se vadila glina od koje se pekao crijep. (po objašnjenju Elijasa Rebronje, prof.)

Kategorije
Naučni radovi Novi Pazar Preporuke za čitanje

Etimološko porijeklo naziva pojedinih naseljenih mjesta u Novom Pazaru (B)

Autori: Ismet Rebronja, Elijas Rebronja

B

Babrež, selo u novopazarskom kraju. Vjerovatno od: băbar (rumunski) oženjen čovjek. Po tome bi Babrež dobio ime prema najstarijem sinu kojeg su oženili, odijelili i dali mu imanje na tom potesu. (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Belanska,  selo u podgrađu grada Jeleča, južno od Novog Pazara. Ime sela Belanske kao da čuva prvobitno ime Blezo za Jeleč, u vezi sa: belua (latinski) zvijer, možda i lovište. (Ismet Rebronja, Etymologicon)

Bagri, naselje kod Sopoćana. Naziv potiče od drveta bagrem, jer je prostor obrastao ovom vrstom drveta. Bagrem je drvenasta biljna vrsta (Robinia pseudacacia) sjevernoameričkog porijekla iz porodice mahunarki (Papilionaceae), bijela mirisna cvijeta; bijeli bagrem. Bagri se može preko bagrema dovesti u vezu i sa praslovenskim i staroslovenskim bagrъ (rus. bágor) ≃ grč. phṓgein: peći; mesto na kome se pekla hemijska supstanca od kore kojom se dobijala crvena nijansa; purpur, rumenilo.   (po objašnjenju Elijasa Rebronje, prof.)

Bajevica, se kao naseljeno mjesto pominje još 1455. godine pod nazivom Bajev potok. Naziv se vezuje za lično ime Baja, što opet upućuje na hipokoristiku od brat, a još bliže na starog oca. Interesantna je veza i sa regionalnim nazivom za  konjski pokrivač od abe koji se stavlja pod sedlo; aba, baja.  (po objašnjenju Elijasa Rebronje, prof.)

Batnjik, je naziv naselja u Novom Pazaru čije se porijeklo može vezati za zvuk što se čuje od bata, udara konjskih kopita. Inače se topot konjskih kopita i vojski koje su dolazile čuo najčešće, upravo iz tog pravca. Potiče od turske riječi bastı ← basmak : udariti, toptati, pritiskati, nastupiti, pojaviti se. Bahat, lupa udaranja vojničkih koraka u organizovanom kretanju takođe se može vezati za porijeklo naziva batnjik. (po objašnjenju Elijasa Rebronje, prof.)

Bukreš, naselje u Novom Pazaru. Bukreš, Bucurestinum urbs Valachiae (Vuk, Rječnik, 54) = Bucureşti: grad u Rumuniji. Zanimljivo: bucurie (rumunski) veselje, radost; bukur (albanski) lijep; bucium (rumunski) ovčarska sviralja, bucina (latinski) pastirski rog (= truba). U vezi s tim može se pomisliti na: bucolica (rumunski) = bucolica (latinski) pastorala, te i na procesije u vezi s tim koje su se održavale na mjestu koje je moglo biti nazvano Bukreš. Ako se pak uzme u obzir: buca (talijanski) rupa, jama (= otvor), bucca (latinski) obraz (= usta, onda se može pomisliti da Bukreš potiče iz vojničke vlaške terminologije za odbranu u službi Turaka, pa bi: Bukreš bio isto što i šanac. Bukreš : šanac. (Ismet Rebronja, Etymologicon)